ტელომერები — როგორ იცავს ორგანიზმი ქრომოსომებს და რა გავლენა აქვს ცხოვრების წესს
ადამიანის ორგანიზმში მიმდინარე მრავალი პროცესი დაკავშირებულია უჯრედების განახლებასა და დაყოფასთან. დაბერების მექანიზმების შესწავლისას განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ტელომერებს — ქრომოსომების ბოლოებზე მდებარე სპეციალურ უბნებს, რომლებიც გენეტიკური მასალის დაცვაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ. მათ ხშირად დნმ-ის დამცავ „ქუდებსაც“ უწოდებენ.
ტელომერები ქრომოსომების ბოლოებზე მდებარე განმეორებადი დნმ-ის უბნებია, რომლებიც ეუკარიოტული ორგანიზმების მრავალ სახეობაში გვხვდება — ადამიანებიდან დაწყებული, ერთუჯრედიანი უმარტივესი ორგანიზმებით დასრულებული. ისინი ერთგვარი დამცავი თავსახურების ფუნქციას ასრულებენ და ქრომოსომის შიდა ნაწილებს დაზიანებისგან იცავენ. [1]
რა ხდება უჯრედის დაყოფის დროს
ადამიანის სხეულის უჯრედები მუდმივად განიცდიან განახლებას. ყოველი დაყოფისას დნმ-ის კოპირების პროცესი მიმდინარეობს, თუმცა ამ პროცესს გარკვეული ბიოლოგიური შეზღუდვები აქვს. სწორედ ამიტომ, ყოველი უჯრედული გაყოფისას ტელომერები მცირედით მოკლდება.
ეს პროცესი გრძელდება გარკვეულ ეტაპამდე. საბოლოოდ დგება მდგომარეობა, როდესაც ტელომერები იმდენად მოკლდება, რომ უჯრედი ვეღარ ახერხებს შემდგომ გაყოფას. ასეთ დროს შეიძლება განვითარდეს:
უჯრედული დაბერება — მდგომარეობა, როდესაც უჯრედი ფუნქციონირებს, მაგრამ აღარ იყოფა;
აპოპტოზი — უჯრედის ბუნებრივი, დაპროგრამებული სიკვდილი.
რა კავშირია ტელომერებსა და დაბერებას შორის
მეცნიერები მიიჩნევენ, რომ ტელომერების სიგრძე უჯრედული პროცესების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მაჩვენებელია. რაც უფრო გრძელია ტელომერები, მით უფრო მეტი ხნის განმავლობაში ინარჩუნებს უჯრედი დნმ-ის სტაბილურ რეპლიკაციას.
პირიქით, მათი შემცირება სხვადასხვა ასაკობრივ ცვლილებას უკავშირდება. კვლევების მიხედვით, მოკლე ტელომერები ასოცირდება დაბერებასთან დაკავშირებულ არაერთ პროცესთან, მათ შორის:
ჭაღარა თმის გაჩენასთან;
გულ-სისხლძარღვთა სისტემის პრობლემებთან;
იმუნური სისტემის ფუნქციურ ცვლილებებთან;
სხვადასხვა ქრონიკული დაავადებების განვითარების მომატებულ რისკთან. [2][3]
რა გავლენა შეიძლება ჰქონდეს ცხოვრების წესს
მეცნიერული კვლევები მიუთითებს, რომ ტელომერების ცვლილებაზე გავლენას მხოლოდ გენეტიკური ფაქტორები არ ახდენს. გარემო და ცხოვრების წესი ასევე მნიშვნელოვან როლს თამაშობს.
კვლევებში განხილულია ფაქტორები, რომლებიც შესაძლოა ტელომერების შემცირების პროცესთან იყოს დაკავშირებული:
მაღალი რაოდენობით გადამუშავებული საკვების მიღება;
ჭარბი შაქრის მოხმარება;
გარემოს ტოქსიკური ფაქტორები;
ფიზიკური უმოქმედობა;
ხანგრძლივი ფსიქოლოგიური სტრესი.
ამავე დროს, სხვადასხვა ნაშრომში ყურადღება გამახვილებულია ისეთ ფაქტორებზე, რომლებიც ტელომერების შენარჩუნებასთან შეიძლება იყოს დაკავშირებული:
მრავალფეროვანი და სრულფასოვანი კვება;
ფიტონუტრიენტებით მდიდარი რაციონი;
რეგულარული ფიზიკური აქტივობა;
სრულფასოვანი ძილი;
სტრესის მართვის პრაქტიკები;
სოციალური და ემოციური კეთილდღეობა. [3][4]
შეჯამება
ტელომერები ადამიანის ბიოლოგიური სისტემის მნიშვნელოვანი კომპონენტია, რომელიც ქრომოსომების დაცვასა და უჯრედული პროცესების სტაბილურობას უკავშირდება. მათი თანდათანობითი შემცირება ბუნებრივი პროცესია, თუმცა კვლევები აჩვენებს, რომ ცხოვრების წესის ფაქტორებს შესაძლოა მნიშვნელოვანი გავლენა ჰქონდეს ამ მექანიზმებზე. მეცნიერები ამ მიმართულებით აქტიურად აგრძელებენ მუშაობას, რადგან ტელომერების კვლევა დაბერების პროცესის უკეთ გაგების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიმართულებად რჩება.
წყაროები
Blackburn EH. Switching and signaling at the telomere. Cell. 2001;106(6):661–673.
Cawthon RM, Smith KR, O’Brien E, Sivatchenko A, Kerber RA. Association between telomere length in blood and mortality in people aged 60 years or older. Lancet. 2003;361(9355):393–395.
Lin J, Epel E, Blackburn E. Telomeres and lifestyle factors: roles in cellular aging. Mutat Res. 2012;730(1-2):85–89.
Ornish D, Lin J, Chan JM, Epel E, Kemp C, Weidner G, et al. Effect of comprehensive lifestyle changes on telomerase activity and telomere length. Lancet Oncol. 2013;14(11):1112–1120.
Shammas MA. Telomeres, lifestyle, cancer, and aging. Curr Opin Clin Nutr Metab Care. 2011;14(1):28–34.
